دین برادری

جنبش شيعه در عربستان


جنبش شيعي “طلائع الرساليين” در سال 1968م در عربستان تاسيس شد كه از دل آن در سال 1975م سازمان “الثوره الاسلاميه” بيرون آمد كه با “جبهه اسلامي بحرين” و “سازمان عمل اسلامي” عراق ارتباط داشت. شيعيان عربستان در سال 1400ق دست به قيام عليه دولت سعودي زدند كه سركوب شدند و بسياري از آنها دستگير ، شكنجه و شهيد شدند.
     سازمان “الثوره الاسلاميه”(انقلاب اسلامي) پس از جنگ خليج فارس(اوايل دهه نود) از شكل انقلابي خود فاصله گرفت و نام خود را به “الحركه الاصلاحيه” (جنبش اصلاح طلب) تغيير داد و اعلام كرد كه خود را يك جنبش وطن پرست مي داند و در پي مطالبات همه مردم عربستان، بويژه شيعيان از دولت سعودي است. رهبري اين جريان را گروهي از شيعيان سعودي ساكن انگلستان و آمريكا بر عهده داشتند. “شيخ حسن صفار” كه مقيم دمشق بود رهبري سياسي آنها را بر عهده داشت و مرحوم آيت الله سيد محمد شيرازي (مقيم ايران) مرجع تقليدشان بود.
    اين جنبش فعاليت رسانه اي بارزي را در لندن و واشنگتن سامان داد و كتابها و نشرياتي منتشر نمود و يك كميته بين المللي حقوق بشر را تاسيس و با سازمان عفو بين الملل ارتباط برقرار كرد. سرانجام در اثر فعاليتهاي اين جنبش و پس از جنگ خليج فارس، دولت عربستان مجبور شد به بهبود روابط با آنان اقدام كند.

    روابط شيعيان با دولت سعودي همچنان تيره بود تا در سال 1413ق/1993م مذاكراتي براي بهبود روابط آغاز شد. نخست در سال 1993م در لندن مذاكراتي بين “جنبش اصلاح طلب شيعيان عربستان” و دولت عربستان انجام شد و سپس هيئتي از سران جنبش به عربستان آمدند و با ملك فهد ديدار كردند. اعضاي اين هيئت عبارت بودند از توفيق السيف(دبيركل جنبش از سال 1991م) و جعفر الشايب(سخنگوي كميته بين المللي حقوق بشر در واشنگتن) و صادق الجبران(از علماي شيعه) و عيسي مزعل(يكي از اساتيد دانشگاه.) در نتيجه اين ديدار دولت سعودي 40 تن از زندانيان سياسي شيعه را آزاد كرد و اجازه ورود اعضاي جنبش به داخل كشور را صادر نمود و بررسي مطالبات شيعيان را آغاز نمود.
    خواسته هايي كه جنبش از دولت مطالبه كرد عبارت بودند از :
    1. به رسميت شناختن مذهب تشيع در كنار مذاهب اهل سنت
    2. اجازه به شيعيان براي بازسازي مرقد ائمه بقيع(ع) و ساخت مساجد و حسينيه ها
    3. آموزش ديني شيعي در مناطق شيعه نشين
    4. اجازه انتشار مجلات و جرايد شيعي
    5. اجازه ورود كتابهاي شيعه از خارج به مناطق شيعه نشين
    6. اجازه ساخت حوزه هاي علميه براي شيعيان
    7. جلوگيري از انتشار كتابهاي حاوي توهين به شيعيان
    8. تاسيس دادگاه مستقل شيعي براي رسيدگي به دعاوي آنان طبق مذهب جعفري
    9. رفع ممنوعيت استخدام شيعيان در مناصب سياسي، لشكري و كشوري
    10. توجه به آباداني و توسعه مناطق شيعه نشين.
    اكثر اين مطالبات يا محقق نشده يا در حد نازلي تحقق يافته است. دولت سعودي گرچه عملامذهب تشيع را به عنوان يك واقعيت پذيرفته اما قانوني در اين باره وجود ندارد و به همين خاطر شيعيان در قبال فشارها و حملات رسانه اي، دستاويز قانوني محكمي براي دفاع از خود ندارند. درباره ساخت مساجد آزادي به شيعيان داده شده اما بازسازي مرقد امامان بقيع(ع) و ساخت حسينيه همچنان ممنوع است. در امور ديني مثل نماز جماعت و جمعه و مراسم ماه رمضان و جلسات قرائت و تفسير قرآن آزادي وجود دارد. هر چند اگر احساس شود كه اين فعاليت ها در حال گسترش است، جلوگيري مي كنند. براي نمونه اگر شهرك جديدي ايجاد شود يا در همان مناطق شيعه نشين اگر بخواهند حسينيه اي ايجاد نمايند، دولت اجازه نمي دهد. اما در مناطقي كه شيعيان در اقليت هستند، محدوديت ها زياد است مثل منطقه دمام كه اجازه برپايي عزاي سيدالشهداء(ع) داده نمي شود. آزادي شيعه درباره انتشار جرايد صفر است گرچه در اين باره اهل سنت نيز چندان آزاد نيستند. حوزه هاي علميه شيعي در مناطق شيعه نشين وجود دارد اما از رسميت و حمايت قانوني برخوردار نيست. اهانتهاي روزنامه ها و شبكه هاي تلوزيوني و سايتهاي اينترنتي عربستان به شيعيان همواره بوده و ممانعت نشده است. درخواست رفع ممنوعيت استخدام شيعيان در مناصب نيز در سطوح پايين و در دايره محدودي تحقق يافته اما وزير، سفير، نماينده مجلس و استاندار از شيعه نمي باشند. مناطق شيعه نشين عربستان با اينكه مناطق نفتخيز هستند اما از توسعه و آباداني برخوردار نيستند و تنها از آسيبهاي زيست محيطي صنايع نفتي رنج مي برند.
    نحوه برخورد دولت عربستان با شيعه مربوط به شخص ملك فهد يا ملك عبدالله نيست. در ديدگاه دولت سعودي اوضاع سياسي جهان و منطقه اي مهم است. در واقع دولت عربستان رابطه خود را با شهروندانش با توجه به رويدادهاي منطقه تنظيم مي كند. بعد از حادثه 11 سپتامبر و تحولات مهم در منطقه عكس العمل طبيعي اين بود كه دولت عربستان همگام با تحولات آزاديهاي سياسي بيشتري اعطا كند و شيعيان نيز از آزادي هاي سياسي برخوردار شدند. به اظهار رهبران شيعه عربستان بهبود روابط ايران و عربستان به نفع شيعيان در عربستان و كل منطقه است و اثر مستقيم بر اوضاع شيعيان دارد. ولي تشنج در روابط بازتاب منفي دارد.